Chagall dhe shembulli i origjinalitetit

0

Luan Rama “Përballë tablosë” së Marc Chagall, 25 vite më parë. Shkrimtari përshkruan Chagallin artist dhe njeri përmes kujtimeve të miqve të tij. Cilat qenë mendimet e Chagallit për artin dhe copëza nga jeta e piktorit gjeni

Luan Rama

Si mund t’i biesh violinës majë çatisë? Si mund ta mbajë lopa një çadër shiu me këmbën e saj? Si mund që një fytyrë njeriu të jetë e dyzuar e të shohë njëkohësisht para e mbrapa? Si mund të jetë një kokë e shkëputur pak më tej nga trupi në hapësirë? Po ata që enden në ajër mbi çatitë e qytetit? Një trup burri i përkulur çuditërisht mbrapsh, si një akrobat perfeksionist që kërkon të marrë puthjen e të dashurës së tij? Si mund që një kokë burri të jetë njëkohësisht një kokë njeriu dhe zogu? Një qytezë e tërë përmbys në lartësitë e qiellit? Si vallë?… Mund të bësh njëqind pyetje të tilla duke parë tablotë e Marc Chagall, por të duash të japësh një përgjigje thelbësore mbi artistin, mund të thuash thjesht se kemi të bëjmë vetëm me pikturën e Marc Chagall dhe të askujt tjetër. Pasi Chagall, (Moyshe Segal, siç është shkruar kur lindi) në gjithçka që krijoi, ngjizi kujtimet e tij të origjinës, të fëmijërisë dhe të rinisë, ato të Vitebskut të largët të Rusisë ku jetonin hebrenj që flisnin jidish. A nuk thoshte ai se pikturat janë kujtimet e mia?… Po, është qyteza e Vitebskut me hebrenjtë, sinagogën, rabinin, leximin e Torës, ritualin e lindjeve, dasmave, varrimeve… imazhe të krijuara atje, në Vitebsk, në Francë apo Amerikë gjatë mërgimit në kohë të luftës, por gjithnjë po ajo dorë, po ajo mënyrë pikturimi, po ato tema… Dhjata e vjetër me historitë e Noes, të Jakobit, të Kantikës së Kantikëve, të dashurisë… Në një artikull të fundit të tij, piktori Bashkim Ahmeti, duke shkruar për tablotë e mikut të tij Gjergj Lako, i kujtonte sesi dikur, të dy, gjatë orëve të mësimit, strukeshin në bangot e fundit të klasës në lice, duke i thënë njëri-tjetrit – “Eja të shkojmë, të vizatojmë Vitebskun tonë” … Ishte një shprehje që i referohej veprave të Chagall që kushedi ku i kishin parë, dhe pikturave të mjeshtrit të madh, me koloritin e fortë, ato figura njerëzore në lartësitë e qytetit që e kishte frymëzuar imagjinatën e tyre pikturale. Dhe Ahmeti do ta krijonte “Vitebskun” e tij, e banorëve, kalldrëmeve dhe shtëpive të Gjirokastrës. Tre-katër albume të Chagall qarkullonin atëherë në Tiranë në duart e artistëve si Velo, Oseku, Mati, etj., veçanërisht në vitet e parë të viteve ’70. Një nga ato më kishte befasuar dhe mua që isha thjesht një student, pa e ditur se shpejt, si Chagall, ashtu si dhe Picasso, Cezanne, Kandinsky, impresionistët e të tjerë, do të ndaloheshin si dekadentë e anti-proletarë. E megjithatë, ne ende nuk dinim gjë për atë piktor. Kishim parë vetëm riprodhimet e zbehta të veprës së tij. Po cili ishte ai, nga vinte, si e krijoi atë vepër aq të veçantë e të fuqishme? Realisht, tablotë e Chagall unë i pashë veçse në vitin 1993 në Muzeun e Artit Modern kur tashmë kisha ardhur në Paris dhe befasia ishte vërtet e jashtëzakonshme. Një tjetër ditë, duke kërkuar gjurmët e Modigliani-t, ja ku u ndesha me jetën rinore të vet Chagall-it që sapo kishte ardhur në Paris në fillimin e vitit 1910. Ishte atje në “La Ruche” (“Kosherja”), siç e quanin artistët, shumica emigrantë, të vendosur aty, ku krijonin mjaltin e tyre. Dhe kështu, unë e imagjinova piktorin e ri të ardhur nga Vitebsku i Rusisë së largët e të ftohtë e ku shpejt ai lidhi miqësi me një tjetër emigrant të ardhur si ai pak vite më parë, Amedeo Modigliani apo “italiani si Botticelli”, siç e kujtonte ai. Në fillimet e tij parisiane, ai e ndjeu menjëherë peshën e kubizmit dhe të fovizmit, në krye të të cilave ishin Picasso, Kandinsky, etj. Kubizmi në ato vite ishte në kulmin e vet. Sigurisht ai u ndikua, siç e shohim në disa nga nudot e tij të pikturuara në Paris, apo portrete, portretet e tij me Kullën Eiffel, etj, por shumë shpejt ai u largua nga këto rryma, edhe pse nga ato ai fitoi për nga dinamizmi i brendshëm i tyre si dhe ngjyra e fortë që kishin fovistët. “Personalisht, – shkruante Chagall në atë kohë, – nuk besoj se tendencat shkencore janë të mira për artin. Impresionizmi e kubizmi më janë të huaja. Arti për mua është një gjendje shpirtërore…». Pra ai iu kthye pikturës së tij origjinale për tu bërë më pas një pikturë universale dhe gjithnjë e tij, e fëmijës së lindur në Vitebsk, pavarësisht se në ç’pikë të globit ishte tashmë. Por sidoqoftë, Parisi atë e habiste, e joshte, i hapte sytë si të ishte një libër i madh mrekullish dhe ai e shihte këtë qytet si një muze më vete, me akrobatët, kllounët, hokatarët, fëmijët dhe botën e cirkut, një botë e gëzuar dhe plot ngjyra që do ta shoqëronte për shumë kohë. “Cirku im luhet në qiell, – thoshte Chagall, – atje nëpër re, midis karrigeve, në dritaren ku reflektohet drita…”. Këtë botë pikturale të Chagall kujtonte dhe miku i tij i afërt i asaj kohe, poeti Blaise Cendras, i cili ishte nga vizitorët e shpeshtë të atelierit të tij të heshtur. Kujtonte atë mjedis dhe artistin e pagjumë në vargjet e tij në Rotsog, ku ndër të tjera shkruante: “Një tablo e vogël me karrocë më kujtoi ditën, një ditë të krijuar me copa mavi, të verdha, blu, jeshile e të kuqe, kur shkoja në fshatin me një oxhak të bukur që mbante lidhur qenin e tij…» Duke kujtuar atelieret e «La Ruche», e atij vendi që do të mbetej mitik në historinë e artit francez të shekullit XX, Chagall kujtonte: ”Ato ateliere banoheshin nga artistë bohemë të të gjitha vendeve. Ndërkohë që te atelieret e rusëve krijoheshin vepra me modele të trishta, kur te italianët dëgjohej kënga dhe tingujt e kitarrës dhe te hebrejtë bisedat e tyre, unë isha vetëm në atelierin tim para llampës së vajgurit… Unë isha një tip i veçantë. Për të më ngacmuar, më hidhnin këpucë në dritaren time të ndriçuar, meqë unë punoja natën, kur të tjerët bënin festë e dashuri…”

Dhe Chagall pikturonte i humbur në Vitebskun e tij parisian pa ditur se ç’ditë apo ç’orë ishte: ”Qielli është blu. Agimi shfaqet. Tutje, më larg, po thërresin bagëtitë, lopët pëllasin dhe unë pikturoj. Kështu e gdhija gjithë natën. Prej një jave atelieri im nuk është pastruar. Pjesë shasish, lëvozhga vezësh, kutia të hapura mishi që dergjen atje… Llampa ime digjej dhe unë bashkë me atë. Ajo digjte gjersa shkëlqimi i saj ashpërsohej në blunë e mëngjesit. Pikërisht atëherë shkoja të flija. Në fakt do duhej të dilja për të blerë me kredi një «croissant» të ngrohtë, por ç’e do, bija të flija…” Sigurisht, nuk është mundi fizik ai që e bën piktorin me emër, nuk është vetëm puna e panderprerë mbi kavalet, netët e pagjumta, kërkimi, fshirja dhe rikrijimi i personazheve për të kompozuar e krijuar diçka origjinale, interesante, frymëzuese, pra ajo që të habit, siç thoshte Baudelaire për vlerën e një vepre arti, por gjetja, fryma, të sjellësh diçka tepër personale, të përjetuar, në jetë apo në ëndërr e imagjinacion, ku vepra bëhet diçka e paharruar. Përse nuk mund t’i harrojmë pikturat e një Modigliani, Picasso, Margarite, Klé, Soutine e të bashkëkohësve të tjerë të Chagall, pasi secili sillte një ndjeshmëri personale, një “Vitebsk” të tij, ashtu siç sillte në Shqipëri Kosovën e tij Abdurrahim Buza, apo siç pikturonte në atelietë e Parisit Sadik Kaceli me imazhet e vendlindjes së tij në vitet ’30. Kështu, Chagall mund të imitonte autorë të preferuar të tij, një Manet apo Degas, një Goya, por jo, shpirti i tij donte të pikturonte veç “Vitebsk-un e tij, edhe pse larg atdheut të tij, atje në “La Ruche”, në atë koshere që ziente nga shpirtrat e artistëve të botës, apo siç do të quhej më pas “Ecole de Paris”. Po, Chagall pikturonte botën e tij… Dhe përsëri Cendras, që vinte të takonte Modigliani-n dhe atë, mikun e tij nga Vitebsku, të nesërmen shkruante për të: «…

Ai fle

është zgjuar

dhe menjëherë pikturon

kap një kishë dhe e pikturon me një kishë

kap një lopë dhe pikturon me lopën

dhe papritur është portreti juaj

je ti lexues

jam unë

është shitësi i çikërrimave në cep të rrugës

lopçarja

mamia

ka kova gjaku

të sapolindurit i lajnë

qiej çmendurie

gojë moderniteti

ai vetvritet çdo ditë

papritur nuk pikturon më

është gjithë sy e veshë

tani fle

po mbytet me kravatën e tij

Chagall çuditet si po jeton akoma…

Po, një portret në vargje, pasi dhe poetët dinë të bëjnë portrete, me ngjyra madje. Cendras qëndron ballë portretit të sapo pikturuar të Chagall dhe habitet që dora e portretit, që i ngjan fytyrës së Chagall, ka shtatë gishta. Përse shtatë, pyet ai, dhe Chagall i thotë: «sepse shifra shtatë është për mua magjike. Unë kam lindur ditën e shtatë të javës, në muajin e shtatë dhe në vitin 1887…» «Në Paris, – kujtonte Chagall, – unë nuk vizitova as Akademi dhe as takova profesorë. Ato i gjeta në rrugët e qytetit, në çdo hap, kudo. Ishin tregtarët e rrugës, kamarierët, rojet e ndërtesave, fshatarët, puntorët. Rreth tyre qëndronte ajo “dritë-lirie” që askund nuk e kisha parë. Dhe kjo dritë ishte në telajot e mjeshtërve të mëdhenj ku krijohej arti me një ndjesi të saktë të formës… Duke ardhur rrotull salloneve në Louvre, sallës së rrumbullaktë të Veronese-s dhe sallave ku ishin Manet, Delacroix, Courbet, unë nuk doja asgjë tjetër… Doja të shikoja me sytë e mi atë që kisha dëgjuar nga larg: ky lloj revolucioni i syrit, ky ndryshim i madh në ngjyra, të cilat shkriheshin me njëra-tjetrën në një vazhdimësi linjash mendimi të lirë siç donte Cezanne apo ku dominonte arti i Matisse. Këtë nuk e shikoje në qytetin tim. Dielli i artit shkëlqente atëherë veçse në Paris dhe më duket se gjer më sot nuk kam takuar një tjetër revolucion të tillë në jetën time.